Ресурсна платформа за граѓани и медиуми

Спречување на фалсификување на еврото

Пишува: Трпе Стојановски

Високо на агендата на ЕУ (и на ЕВРОПОЛ) е грижата за спречување на фалсификување на еврото. Политиките на ЕУ за заштита на еврото, како симбол на Унијата[1], се нејзини приоритети. Еврото, како официјална валута во најголемиот број земји членки на ЕУ, е стабилно платежно средство, особено кога станува збор за склучување договори и обезбедување сигурност на финансиските трансакции.

 

Нашата земја, ратификувајќи ги меѓународните инструменти, особено оние на Советот на Европа, е навлезена во финансиските и безбедносните политики на ЕУ, кои подразбираат натамошно учество во заедничките политики на Европската Унија.  Бројни активности се преземаат во ЕУ за да се обезбеди институциите што управуваат со финансиските и со административните процеси да имаат капацитет за препознавање ризик во рана фаза и правовремено да разменуваат информации со кои ќе се оствари висока заштита на еврото.

 

Европол е агенција за спроведување на законот и за борба против организираниот криминал и тероризмот во Европската Унија. Меѓу највисоките приоритети на Европол е заштитата од фалсификување на еврото. Од 2005 година ЕВРОПОЛ има улога на Централна канцеларија за борба против фалсификување на еврото[2]. Со одлука на Владата од 2011 година, Република Северна Македонија има воспоставено Централна канцеларија против фалсификување пари. Република Северна Македонија има договор за соработка со Европол од 2009 година. Од 2015 година нашата земја има свој полициски офицер во седиштето на Европол во Хаг, Холандија.

 

Со оваа одлука произлегуваат низа обврски за Република Северна Македонија. Имено, од земјата ќе се очекува исполнување извесни обврски со отпочнувањето на преговорите, какво што е потемелното усогласување на националната регулатива поврзано со спречувањето на фалсификување на еврото.

За Република Северна Македонија ќе биде корисно да се разработат одредбите од Меѓународната конвенција за сузбивање фалсификување валути, што е чекор кон уредување на обврските за доставување информации до ЕВРОПОЛ. Во оваа смисла, до одреден степен може да се користат компаративните искуства од земјите од регионот што веќе се во процес на преговори со ЕУ, иако повеќе активности и институционални решенија Македонија има воведено пред тоа да го направат овие држави.

 

Министерството за финансии е институцијата што треба да иницира отпочнување процедура за сеопфатно применување на Женевската конвенција за сузбивање на фалсификувањето валути и да управува со процесот.

 

Министерството за внатрешни работи, преку Бирото за јавна безбедност, може да ја разгледа постојната организациска поставеност и, ако е потребно, да ја засили организациската единица што соработува со Европол, преку обезбедување организациски, човечки и материјални претпоставки, а со цел поефикасно дејствување против фалсификување на еврото.

 

Народната банка на Македонија, со одлука на Владата на Република Северна Македонија од 2011[3] година, има воспоставено Централна канцеларија против фалсификување пари и има надлежност во континуитет да ја анализира и да ја следи состојбата поврзана со фалсификувањето валути, како и правовремено да ги известува надлежните институции.

 

На подрачјето на спречување и заштитата од фалсификување на еврото, Република Северна Македонија има преземено мерки и дејства што делумно ја отсликуваат потребната острина, а се содржани во Кривичниот законик, Законот за кривичната постапка, Законот за полиција и Законот за Народната банка на Македонија. Натамошното хармонизирање на регулативата по која постапуваат институциите за спроведување на законот, обвинителството и судовите, е неопходна. Овој чекор се однесува и на потребата од соодветен тренинг, обука и специјализација на службениците што го спроведуваат законот, јавните обвинители и судиите.

 

Со отпочнувањето на преговорите со ЕУ и, особено, со нивното завршување, Република Северна Македонија ќе мора во целост да ја усогласи правната и институционалната рамка за борба против фалсификувањето валути со правните текови на ЕУ.

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

 

[1] Еврото (банкарски код EUR, симбол ) е официјална валута на 19 од 28 земји членки на Европската УнијаАвстријаБелгијаГерманијаГрцијаИрскаИталијаКипарЛуксембургМалтаПортугалијаФинскаФранцијаХоландијаСловачкаСловенијаШпанијаЕстонијаЛатвија и Литванија (од 1 јануари 2015 година), заеднички познати како Еврозона. Еврото, исто така, со еднострана одлука е валута во АндораКосово и Црна Гора.

На финансиските пазари еврото е воведено на 1 јануари 1999 година, а во оптек беше пуштено на 1 јануари 2002; https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE

[2] https://mvr.gov.mk/page/europol

[3] http://www.nbrm.mk/ns-newsarticle-odluka_za_utvrduvanjie_na_postapkata_za_otkrivanjie_i_povliekuvanjie_falsifikuvani_pari.nspx

Меѓународна соработка на Царината

Пишува: Трпе Стојановски

Царинската управа на Република Северна Македонија има традиција на меѓународна соработка, која почнува со независноста на земјата и со формирањето самостојни државни институции. Во првите години од независноста на државата една од приоритетните задачи на Царинската управа (и на другите државни институции) беше зачленување и интегрирање во мултилатералните, во европските и во регионалните организации. Денес таа активно учествува во работата на Светската царинска организација (СЦО), Светската трговска организација (СТО), работните тела на ООН, SELEC и други меѓународни организации од областа на царинското работење[1].

Напредокот во интеграциите, во согласност со политиките на Европската царинска унија и на европските директиви, се одвива во нагорна линија, и тие состојби се констатирани во Годишниот извештај за напредокот во Македонија за 2019 година во поглавјето 29[2]: „Сите земји членки се дел од Царинската унија на ЕУ и следат исти царински правила и постапки. Ова бара натамошно усогласување на законодавството, соодветен капацитет за спроведување, примена и пристап до заедничките компјутеризирани царински системи. Македонија задржа добро ниво на подготвеност во делот на Царинската унија. Постигнат е добар напредок. Финализиран е нов електронски систем за обработка на царински декларации и акцизни документи и ставени се во функција нови царински терминали. Секако, натамошен приоритет е целосно интегрирање на европските политики за царинско работење.“

Со цел обезбедување континуиран развој, засилување и примена на царинската политика, утврдување на приоритетите и стратегиите за иден развој и модернизација, поблиски билатерални и мултилатерални односи, примена на царинските постапки во согласност со меѓународните стандарди и конвенции и препораките и методологиите развиени од страна на Светската царинска организација, Македонија е договорна страна на повеќе меѓународни конвенции.

Заради ефикасност во откривачката улога во  царинското работење, многу е важна оперативната соработка со странските царински служби за унапредување на електронската размена на царинските податоци. Брзото, точно и безбедно разменување информации овозможува спречување царински измами, криумчарење и кривични дела, со цел подобрување на соработката меѓу царинските службеници. Ефикасната соработка ја олеснува трговијата и позитивно влијае на безбедноста, како на регионално така и на глобално ниво.  Склучените спогодби за билатерална соработка за заемна помош по царински прашања имаат голема превентивна важност за избегнување царински злоупотреби, но и помагаат за документирање на веќе извршените кривични дела од надлежност на царинското постапување.

Посебно место во агендата на Царинската управа имаат активностите насочени кон перманентно усогласување и примена на царинското законодавство на ЕУ во Република Северна Македонија, исполнување на техничките и на организациските барања, развој на административниот капацитет, како и проширување на јавната свест за начинот и функционирањето на Царинската унија.

Во Царинската управа се реализирани и се во тек голем број проекти поддржани од Европската Унија и од други странски партнери, со кои се обезбедува осовременување на царинското работење и натамошен развој на институционалните и на административните капацитети, како што се: развој на ИТ-системите, подобрување на условите за работа, воведување модерни царински и акцизни постапки итн.

Вклученоста на Царинската управа во националните тела (координативни тела, task force тимови и сл.) е од огромна важност. На тој начин се обезбедува размена на информации од надлежност на Царинската управа во реално време, што е клучен услов за брза, правовремена и ефикасна одлука во документирањето на казнените дела.

Македонија особено мора да води сметка стратегиските документи за ИТ за Царинската управа, постојните и оние што дополнително ќе се изработуваат, да бидат хармонизирани со Одлуката 2009/917/JHA (Council Decision 2009/917/JHA[3] for establishment of a customs information system)  за применување на информатичката технологија за потребите на царината веднаш, по пристапување во Унијата, и особено со новите документи што се креираат во ЕУ, во текот на 2020 година и понатаму.

Законодавството за царинска заштита на правата од интелектуална сопственост, управување со ризик, прекурзори и дрога, ослободување од царина и културни добра, се речиси во целост усогласени со acquis. Треба да се продолжи со натамошно усогласување на преостанатите царински одредби од Законот за технолошко-индустриски развојни зони, кои сè уште не се усогласени со acquis.

Во однос на административниот и на оперативниот капацитет, стандардите за професионален интегритет и контрола на квалитетот да продолжат да бидат систематски применувани.

Царинската управа да продолжи да работи на подигнување на свеста кај економските оператори за поволностите од царинските ИТ-системи.

 

 

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

 

[1] Повеќе за ова: http://www.customs.gov.mk/index.php/mk/za-nas-mk/megunarodna-i-meguinstitucionalna-sorabotka пристапено на 1.4.2020 г.

[2] https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/20190529-north-macedonia-report.pdf, стр.92

[3] https://www.legislation.gov.uk/eudn/2009/917/chapter/i

Хашката конференција за меѓународно приватно право (HCCH) – универзална компонента на прекуграничната соработка во граѓанската материја на Европската Унија

Пишува Доц. Д-р Илија Руменов

Доцент на катедрата за Меѓународно право на Правниот факултет „Јустинијан Први“

Ретко која меѓународна организација има толку влијание во фузионирањето и развојот на една правна наука како што тоа го прави Хашката конференција за меѓународно приватно право (HCCH) за меѓународното приватно право. Денеска сме сведоци на едни нови предизвици пред кои се наоѓа меѓународното приватно право, а кои се предизвикани од зголемените надлежности што Европската унија ги има во овој сегмент. Неизбежно е прашањето, каква е иднината на Хашката конференција за МПП наспроти оваа позиција на ЕУ во сегментот на МПП, можат ли двете заедно да коегзистираат и соработуваат или пак меѓусебната интерференција во надлежностите го загрозува постоењето на Хашката конференција за МПП ?

Основните слободи на Европската унија, неминовно со себе ја носат потребата од правно уредување на граѓанско правните и граѓанско процесно правните односи каде што се јавува прекуграничен елемент (judicial cooperation in civil matters) од страна на ЕУ.  Овие правни аспекти се опфатени со Поглавјето 24 и директно влијаат во зголементата економска и правна соработка на државите и претставуваат еден од основите за развој на „взаемната доверба“ помеѓу државите членки на ЕУ. Ваквата димензија на ЕУ ја создало потребата од пренесување на надлежностите од сегментот на меѓународното приватно право од државите членки на самата унија. Таквата можност се остварува со донесувањето на Договорот од Амстердам. Оваа етапа означува преземање на надлежностите од доменот на меѓународното приватно право од страна на Европската заедница (прв столб). Со Договорот за функционирањето на Европската унија проблематиката на меѓународното приватно право се позиционира како дел од надлежностите на самата унија. Во рамките на овие надлежности, ЕУ има донесено преку 20 Регулативи и Директиви со кои се уредуваат најразлични аспекти од прекуграничната соработка во граѓанската материја како што се определувањето на меѓународната надлежност, судирот на законите, признавањето и извршувањето на судските одлуки, судската соработка, прекуграничната достава, како и други поврзани аспекти на меѓународното приватно право. Со право може да се каже дека имплементирањето и гарантирањето на основните слободи на ЕУ во сегментот на граѓанската материја се реализира преку овие инструменти.

Со одлуката на Европскиот Совет 2006/719 за пристапување на Европската заедница кон Хашката Конференција, на 3 април 2007 година, Европската Унија стана 66-та членка на Хашката конференција за меѓународно приватно право и нејзина прва членка во форматот на „регионална организација за економска интеграција“. Па така, со пристапувањето на ЕУ како рамноправна членка на Хашката конференција за меѓународно приватно право се затвори едно прашање за иднината на оваа значајна меѓународна организација задолжена за прогресивна унификација на меѓународното приватно право. Структуралната поставеност предвидена со променетиот Статут на Хашката конференција гарантира рамноправност на сите членки вклучително и регионалните организации за економска интеграција. На тој начин се реши прашањето на поделба на надлежностите на државите членки и на ЕУ и со тоа се овозможува продолжување на работата на Хашката конференција за МПП без притоа да се наруши нејзината универзалност.

Универзалноста е и еден од основните мотиви на Европската унија да биде членка на Хашката конференција. Со членството се отвара патот кон учество во многу идни конвенции кои ќе ги надминат регионалните рамки на ЕУ. Искуството од последните конвенции, во чија подготовка значајна улога имаше и ЕУ, дозволува да се заклучи дека партнерството и универзалноста на Хашката конференција може да се гарантираат. Од друга страна искуството со Хашката конвенција за меѓународна наплата на детска издршка и други форми на семејна издршка, од 23.11.2007 година како и нејзиниот Протокол, на ЕУ и овозможуваат поголем маневарски простор во решавањето на внатрешните судири при донесувањето на Регулативите, а кои се појавуваат поради диверзитетот на правните системи и различните културолошки прилики. Последниот производ на Хашката конференција во чија подготовка, активно учествуваше и Европската унија претставува  Хашката конвенција за признавање и извршвуање на странски судски пресуди во граѓанските или трговски работи од 2019 година која во себе го содржи потенцијалот да биде една од најуспешните конвенции и мост помеѓу истокот, западот северот и југот. На овој начин основната цел на Хашката конференција за МПП се остварува и има влијание и во самата ЕУ, во оние ситуации каде постои различна политичка волја и различни гледишта по определени прашања. Оттука слободно може да се заклучи дека Хашката конференција за МПП претставува значаен форум каде се развива идното меѓународно приватно право, но и место што ќе претставува врска помеѓу ЕУ и остатокот на светот.

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Предизвиците во борбата против корупцијата во годината прогласена за борба против корупција

Снежана Камиловска Трповска

Правник, Проектна координаторка во Македонски центар за меѓународна соработка и членка на Одборот на Платфармата на граѓански организации за борба против корупцијата

 

Годината што измина ја запаметивме по корона-вирусот и предизвиците што ги донесе таа, но само што влеговме во 2021 година се соочивме со пандемиите што ги имавме од претходно, а не се од здравствени размери. Корупцијата и овојпат ни покажа дека е една од најзначајните пандемии со кои се соочуваме и која веќе системски со години наназад ни ги поткопува демократските принципи и владеењето на правото.

Не толку одамна, во 2019 година, се спроведе истражување за перцепција за корупција во државата, која укажа на разочараноста на граѓаните за справувањето со оваа појава од страна на властите и која ги покажа тенденциите за блиската иднина ако не се преземат сериозни чекори за нејзино сузбивање. Согласно оваа перцепција направена од страна на МЦСМ, за првпат корупцијата беше позиционирана на високото четврто место како општествен проблем во државата, а пак, големо мнозинство од граѓаните (87 %) сметаа дека и во иднина ќе постои веројатност или голема веројатност за корупциски притисок.

Имајќи ги предвид овие перцепции, притисокот на властите за воспоставување на систем отпорен кон корупција требаше и сè уште треба да биде поставен високо на агендата и да се започне со исполнување на изречените заложби за сузбивање на корупцијата во државата.

Северна Македонија за првпат од своето осамостојување постави заменик-претседател на Владата за борба против корупцијата, за одржлив развој и човечки ресурси, чија надлежност е да обезбеди непречена соработка на институциите за борбата против корупција, да придонесе кон креирање на акти што се во насока на зголемување на интегритетот на институциите и, меѓу другото, и да ги увери граѓаните во кредибилитетот и интегритетот на избраните и именуваните лица. Владата во своето мандатно писмо кон заменик-претседателот децидно декларира дека никој не смее да биде над законот и дека казнивоста за прекршителите треба да се спроведува.

Ова е посебно значајно да се истакне бидејќи еден од основните проблеми кога станува збор за корупцијата е дека таа останува неказнета. Ако се има предвид дека во гореспоменатата перцепција за корупцијата 31,4 % од испитаниците потврдиле дека биле вклучени во корупција, а тоа проектирано на населението изнесува 519.727 граѓани, се доаѓа до заклучок дека се извршени минимум половина милион кривични дела од областа на корупцијата. Од друга страна, само 145 лица биле осудени за злоупотреба на службена должност или поткуп, што значи стапка на ефикасност на институциите од 0,03 % случаи откриени и завршени со пресуда.

Оттука, неминовно е прашањето дали властите имаат само декларативни заложби за борба против корупцијата или, пак, постои недоволна моќ на институциите да се изборат со овој феномен.

Борбата против корупцијата не е алатка што е во рацете на една од властите во државата или на една институција. Таа е, односно треба да биде, приоритет на сите засегнати страни во нивното секојдневно работење. Тука станува збор за Владата, Собранието, судската власт, независните и самостојни тела, како Државната комисија за спречување на корупцијата, Државниот завод за ревизија, Финансиската полиција итн. За секоја од овие институции да може да ги спроведува своите надлежности, задолжителна е нивна константна соработка за навремено и целосно исполнување на своите активности. Секојдневните критики од одредени институции постојано одат токму на оваа сметка. Сведоци сме на тоа дека недостига интероперабилност меѓу нив, со што ќе се овозможи, без одложување, навремено добивање на потребните податоци од надлежните институции. Ова е еден од основните предуслови за борбата против корупцијата и искрените заложби на државата за нејзино сузбивање.

Владата го претстави својот План за борба против корупцијата, кој во себе ги вклучува областите што ги утврдила Владата како приоритетни во наредниот период, на кои треба да се посвети поголемо влијание и кои се предизвик за борбата против корупцијата. Токму и овој план ја става интероперабилноста високо на агендата за задолжително поврзување на Националната платформа за интероперабилност.

Според Владата, овој План предвидува системски мерки, кои во наредниот период треба да се имплементираат за да очекуваме намалување на корупцијата и со тоа намалување на нејзината широка распространетост.

 

Уште една година и уште поголеми очекувања за предизвиците што ги имаме во борбата против корупцијата. Имајќи ги предвид мерките што се предвидуваат да се преземат и искажаните заложби, очекувањата кај граѓаните се уште поголеми. Имајќи предвид дека граѓаните не се оптимисти за искоренување на корупцијата, односно 20,7 % од граѓаните сметаат дека широко распространетата корупцијата не може да биде намалена, потребно е да се спроведат на дело искажаните заложби. Владеењето на правото и демократските принципи што креираат систем без корупција треба да бидат поставени високо на приоритетите на институциите, што ќе овозможи и враќање на довербата на граѓаните во институциите. На овој начин и граѓаните ќе ја утврдат својата улога во борбата против корупцијата и ќе имаат доверба да пријавуваат и да ја спречуваат корупција.

 

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Корупциски ризици во одбраната и безбедноста во Северна Македонија

Пишува: Марко Панковски

Постар истражувач во Центарот за добро управување при Институтот за демократија „Социетас Цивилис“ – Скопје и Rethink.CEE Fellow во German Marshall Fund of the United States

 

Членството на Северна Македонија во НАТО означи забрзана активност во реформските процеси во областите на одбраната. Република Северна Македонија во изминатата година презеде значителни чекори за да покаже дека е сигурен партнер во Алијансата. Зголемените буџетски издвојувања, насочувањето на 20 % од средствата кон модернизација, промовирањето на полигонот Криволак како ресурс за вежбовни активности, беа неколку чекори во оваа насока. Иако дел од овие процеси му претходеа на членството во НАТО, формалното членство придонесе за значително забрзување и подобрен фокус. Модернизацијата на опремата, инфраструктурата и зголемувањето на логистичките способности остануваат предизвик и се области во кои ќе биде потребно да се инвестира. Сите овие инвестиции се важни, прво, за безбедноста на Република Северна Македонија, за безбедноста на регионот, но и пошироката евроатлантска безбедност. Северна Македонија е дел од европската безбедносна архитектура и потребно е да продолжи активно да придонесува кон неа. Со самото членство во НАТО земјата веќе придонесе за значително зголемување на безбедноста во Западниот Балкан, а со тоа и во Европската Унија.

Сепак, модернизацијата, опременоста и зголемената интероперабилност не го исцрпуваат реформскиот процес во одбраната и безбедноста. Иако членството во НАТО придонесува кон значителни реформи, сепак, безбедносниот и одбранбен сектор е сè уште ранлив на корупција. Борбата против корупцијата не е клучен приоритет на НАТО, но НАТО ја препознава како клучен елемент од националната безбедност на државите, легитимитетот и довербата на институциите, и јасно ја поврзува со оперативните капацитети на земјите членки. Транспарентноста и отчетноста на безбедносниот и одбранбен сектор можат значително да придонесат кон намалување на корупциските ризици. Одбранбената и безбедносна програма на Transparency International UK има развиено пет ризични области за корупција во одбранбениот и безбедносен сектор: политички (ризик од корупција во одбранбената легислатива и контролните механизми), финансиски (ризици од корупција при буџетирањето), персонал (ризици од корупција кај вооружените сили и цивилниот персонал), операции (ризици за време на операции дома или во странство) и јавни набавки (корупција за време на набавки на опрема). Групите ризици се состојат од низа варијабли, а некои од нив се посебно чувствителни и во нашиот контекст, како на пример, контролата на разузнавачките служби, тајните буџети, вработувањата и унапредувањата, ситни поткупи, како и јавните набавки. Препознавањето и адресирањето на овие ризици е добра основа при градењето антикорупциски политики.

Напорите на НАТО за адресирање на ризиците од корупција во најголема мера се насочени преку Програмата за градење интегритет (Building Integrity Programme). Програмата за градење интегритет им овозможува на државите членки и партнери на НАТО да го засилат интегритетот, транспарентноста и отчетноста, како и да го намалат ризикот од корупција во одбраната и безбедноста. Учеството е на волонтерска основа, а Северна Македонија има учествувано во евалуациски процеси и обуки на вработените во Министерството за одбрана. Како резултат на овој процес беа изработени низа препораки насочени кон подобрување на антикорупциските политики, политиките на интегритет и јавните набавки. Овие препораки се стабилна појдовна основа за долгорочна реформа во насока на намалување на ризиците во борбата против корупцијата.

Собранието може да игра важна улога во намалување на ризиците од корупцијата во безбедноста и одбраната. Иако НАТО не нуди едно универзално решение во однос на собранискиот надзор, во рамките на Програмата за градење интегритет и Парламентарното собрание на НАТО се разработуваат начини за зголемено учество на парламентите во креирањето и во следењето на политиките на НАТО. При последниот преглед на улогата на Собранието на Република Северна Македонија во рамките на Програмата за градење интегритет во 2015 година, контролната улога на Собранието е оценета како ограничена и само на хартија. Дополнително, претставници на Парламентарното собрание на НАТО често ја посетуваат земјата и потсетуваат за одржлива борба против корупцијата.

Собранието е клучен актер за остварување ефикасен надзор. Пратениците треба да ги ревидираат досегашните практики на надзор, да работат на редовен периодичен надзор, а Собранието континуирано да го гради капацитетот на комисиите. Градењето на капацитетот подразбира квалификуван персонал што ќе може да ги поддржува пратениците, зголемен буџет, како и можност за најмување надворешна експертиза. Дополнителните активни мерки вклучуваат учество на пратениците во подготовка на секторски стратегии и на акциски планови, што ќе овозможи пратениците одблиску да бидат во тек со политиките од областа на безбедноста и одбраната. Ваквата вклученост е особено важна во услови на зголемени хибридни ризици и неконвенционални закани, кои дополнително ја усложнуваат надзорната улога, при што мора да се постигне правилен баланс меѓу флексибилноста, брзината и темелноста.

Напредокот во реформите во одбраната и безбедноста, како и зголемените капацитети за надзор, значително ќе придонесат кон зголемена транспарентност и намалени ризици од корупција. Намалувањето на корупциските ризици во едно чувствително подрачје, како што е одбраната и безбедноста, покрај тоа што ќе испрати позитивен сигнал и кон другите институции, ќе придонесе и за зголемување на подготвеноста на земјата да се справи со корупцијата во јавниот сектор, како важна компонента за развојот на државата, но и клучен предуслов во евроинтеграцискиот процес.

 

 

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Влијанието на пандемијата КОВИД-19 на миграциските текови во МАРРИ земјите

Пишува: Трпе Стојановски

 

Пандемијата КОВИД 19 за прв пат беше идентификувана во декември 2019 година и суштински го промени светот. За прв пат по Втората светска војна, се случија промени во начинот на живеење, кои претходно беа незамисливи. Физичката оддалеченост и изолацијата, придружена со работа, учење или ограничување во домот, станаа високо практикувани и препорачани мерки. Училиштата и универзитетите го менуваат начинот на работа преку поддршка на часови преку Интернет што се посетуваат од дома.

Иако пандемијата значително ги промени животите на сите луѓе, таа сериозно влијаеше на ранливите групи. Со оглед на новата природа на вирусот, општеството тешко се прилагодува на новите услови, за кои се потребни одржливи здравствени протоколи. Новите предизвици што ги носи пандемијата поттикнаа нови политики и нов пристап кон управување со криза од глобални размери. Препораките на Светската здравствена организација (СЗО) се препознаваат како патоказ кој треба да обезбеди вирусот да биде помалку опасен. Во исто време, ранливите групи остануваат изложени на ризик, вклучително мигрантите, бегалците, жртвите на трговија со луѓе.

Пандемијата КОВИД 19 има силно влијание врз миграциските текови во МАРРИ регионот, правејќи ја нивната состојба уште потешка. Со зголемувањето на превентивните мерки и заштитата на здравјето на луѓето, многу административни процедури во МАРРИ регионот се изменети и надградени во согласност со препораките на СЗО. Ова значи дека покрај вообичаените миграциски предизвици, има и дополнителни – предизвикани од пандемијата КОВИД 19, како што е спроведувањето на препораките на СЗО и превентивните мерки за мигрантите.

Студијата „Анализирање на влијанието на КОВИД-19 врз миграцијата во земјите на МАРРИ иницијативата„[1] беше спроведена од октомври до декември, 2020 година и го истражува влијанието на пандемијата КОВИД-19 врз миграцијата во регионот. Студијата ги идентификува празнините на клучните засегнати страни во управувањето со миграцијата при адаптирање кон состојбите предизвикани од пандемијата COVID-19, како и идентификување на добри практики за ефикасно и ефективно спроведување на препораките на СЗО.

Истражувањето е спроведено преку интервјуа и прашалници со 88 претставници од шесте земји на МАРРИ иницијативата[2], и тоа од:

  • министерствата за внатрешни работи (38);
  • меѓународни организации активни во МАРРИ регионот (22);
  • невладини организации (20);
  • претставници од академската заедница (8).

 

Главни наоди од истражувањето

  • Мигрантите се препознаени од властите во МАРРИ земјите како лица на кои им е потребна помош, особено во услови на пандемија КОВИД-19.
  • Мигрантите и бегалците наидуваат на тешкотии кога треба да ги остварат своите права и да добијат пристап до здравствена заштита и други витални услуги.
  • Бегалците, мигрантите и внатрешно раселените лица не се соодветно заштитени со плановите за постапување при пандемијата, во повеќето земји.
  • За време на пандемијата земјите од МАРРИ регионот објавија зголемена нередовна миграција.
  • Транзитните центри во земјите од регионот се препознаваат како точки со голема ранливост.
  • Земјите од МАРРИ регионот, кои географски се на источниот медитерански пат, ќе продолжат да се соочуваат со натамошен бран мигранти.
  • Човековите права во услови на пандемијата беа еродирани и ќе биде потребно време за да се сврти процесот во добра насока.
  • Истражувањето укажа на зголемен број на кривични дела криумчарење мигранти и намалување на трговија со луѓе во МАРРИ регионот, во услови на пандемија.
  • Достапноста на информации за јавните услуги и приватни услуги наменети за ранливите групи, како што се барателите на азил, мигрантите и жртвите е идентификувана како клучна можност и потреба за подобра интеграција на поединци.

 

Препораки кои произлегуваат од анализата се:

  • Светската здравствена организација (СЗО) им препорачува на владите да го прегледаат и прилагодат националниот план за постапување во услови на пандемија COVID-19 и одговор во итни случаи, вклучително и обезбедување здравствени услуги на бегалците и мигрантите.
  • Засегнатите страни во МАРРИ регионот да продолжат да работат на подобрување на условите и постигнување одржливи здравствени услуги за бегалците, барателите на азил, мигрантите и жртвите на трговија со луѓе.
  • Потребно е натамошно инвестирање во подобрување на стандардите за мигрантите и барателите на азил, со цел да се воспостават добри процедури кои гарантираат интегритет и фер постапување.
  • СЗО им препорачува на владите да ги зголемат капацитетите потребни за постојано обезбедување јавни услуги, со цел да се обезбеди подобра подготвеност и одговор на КОВИД-19.
  • Агенциите за спроведување на законот да работат на подобрување на меѓусебната комуникација, со цел подобро спротиставување на криумчарење мигранти, каде што влијанието на организираниот криминал е големо и каде што злоупотребата на мигрантите е неконтролирана.
  • Потребно е системско подобрување во генерирање и собирање на податоците поврзани со миграцијата во сите земји од МАРРИ регионот.
  • Зголемената употреба на информатичко комуникациски алатки за споделување на информации меѓу владините институции ќе поддржи размена на витални информации при решавање на административните процеси кај барателите на азил, мигрантите и жртвите на трговија со луѓе.
  • Зајакнување на партнерството меѓу владите во МАРРИ регионот, како и меѓусекторска и меѓуагенциска координација ќе придонесе за посеопфатен одговор во услови на пандемијата.

Што мислат испитаниците за зборот пандемија

[1] Анализата е достапна на: http://marri-rc.org.mk/events/15-16-december-2020-regional-conference-tuning-migration-procedures-to-covid-19-good-practices-and-way-forward/

[2] Партиципиенти на МАРРИ Иницијативата се: Албанија, Северна Македонија, Босна и Херцеговина, Србија, Црна Гора и Косово, www.marri-rc.org.mk

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Справување со безбедносни ризици при странски директни инвестиции

Автор: Зоран Нечев

Постар исражувач, Раководител за центар за еворпски интеграции – Институт за демократија „Социетас Цивилис“ (IDSCS)

Земјите членки на Европската Унија се меѓу најпосакуваните дестинации за странски директни инвестиции. Овие инвестиции може да се разгледуваат од две различни перспективи. Првата е, секако, позитивното влијанието на локалните економии, проследено со креирање работни места и економски раст. Додека, пак, втората е таа дека странските инвестиции што доаѓаат од сомнителни извори и земји со недемократски режими можат да бидат закана за стабилноста на тие земји, како и за европскиот суверенитет. Истовремено, ова е еден од модалитетите преку кој би можело да се врши влијание врз земјите во кои се остварува инвестицијата. Ова особено се однесува на инвестиции во делот на критичната инфраструктура и критичните технологии, снабдувањето со критични енергенси или суровини, како и инвестициите преку кои се овозможува пристап или контрола до чувствителни информации, кои се поврзуваат директно или индиректно со слободата и плурализмот на медиумите. Посебен акцент е ставен на странските инвеститори што се во државна сопственост или се контролирани од неа, дали преку финансирање или некои други средства и методи.

 

Од овие причини Европската Унија неодамна (ноември 2020 г.) започна со имплементација на мерки и активности што произлегуваат од Регулативата (ЕУ) 2019/452 од 19 март 2019 г., со која се воспоставува рамка за проверка на секоја директна странска инвестиција на ниво на ЕУ во насока на заштита на нејзините суштински интереси. Покрај овој европски одговор на потенцијални закани што можат да се појават од сомнителни странски инвестиции, битно е да се напомене дека повеќе од половина земји членки на ЕУ веќе имаат воспоставено механизми за проверка на инвестициите. Рамката што ја нуди ЕУ не претставува еквивалент на веќе воспоставените национални механизми за скрининг, туку неговата примарна цел е да помогне во идентификување (преку воспоставување формален канал за размена на информации и за подигнување на свеста) и решавање на безбедносните ризици што влијаат на најмалку две земји членки или на Унијата како целина. За почеток, овој систем се воспоставува за засилена соработка меѓу земјите членки на Европската Унија и Европската комисија, со тоа што земјите членки имаат обврска да ја известат Комисијата (и другите земји членки) за случаите што се разгледуваат во рамките на нивните национални процедури за проверка.

 

Како и да е, финалната одлука за тоа дали одредена странска инвестиција ќе добие зелено светло за влез во одредена индустрија во земјата членка останува нејзино ексклузивно право. Европската комисија или, пак, други земји членки имаат единствено право да искажат загриженост околу инвестицијата, но немаат право да ја оспорат. односно да ја блокираат.

 

Северна Македонија, како дел од својата зацртана цел да се интегрира во Европската Унија, ќе треба да се усогласи со оваа Регулатива. Ова усогласување ќе биде од особено значење за државата, земајќи го предвид зголемениот интерес на странски инвеститори што доаѓаат или од земји со недемократски режими или, пак, од офшор финансиски центри.

 

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

 

Јасните видици продираат низ замаглените перспективи

Пишува: Александар Србиновски,

новинар и претставник на Глобалната иницијатива против организираниот криминал за Северна Македонија

 

Можеби најстарата цивилизациска дилема за која научниците никогаш не успеаја да понудат општоприфатливо решение, а која влече корени уште античките филозофи, е парадоксот на корупцијата во државите, а која, според зборовите на американскиот врвен историчар Роберт Ферел, е најголемата причина за падот на повеќето светски империи и цивилизација.

Имено, Ферел во своите истражувања напишал дека одредена група луѓе може да толерира корупција сè додека нивниот водач ја практикува или, пак, таа е во полза на нивната религија или раса, некои, пак, толерираат мито сè додека тоа не им ги испразни нивните џебови.

– Јас живеев доволно долго за да видам дека повеќето од моите пријатели што извикуваа антикорупциски слогани на маршеви и протести во САД против владата, истовремено во секојдневието немаат проблем да поткупат полицаец и да гласаат за лидер по свој избор, сè додека овие лидери се борат за својата трка – пишува во еден свој осврт Ферел.

Можеби овие мудри зборови на американскиот научник можат да се пресликаат и во нашата земја во состојбите иницирани од корупцијата со кои се соочува државата во време кога се бори за своето место во Европската Унија, кое треба, истовремено, и да го заслужи.

Одлуката за почнување на процесот на преговори за зачленување на Македонија во Европската Унија, веќе сосема е неизвесна, оти ниту оние родени во 2005 година, во која еуфорично беше прославено добивањето на кандидатскиот статус, своето полнолетство нема да го дочекаат како полноправни граѓани на Унијата. Поразителна пресметка денеска, 16 години од добивањето на кандидатскиот статус, кој во случајот на Македонија се претвори во ноќна мора, ги потона ентузијастички настроените политичари и граѓаните.

Со години по ред Македонија стагнира во однос на борбата против корупцијата и, во исто време, назадува во рангирањето според Индексот на Транспаренси интернешнл. Во една од последните анализа Македонија падна на 111 место, со бодовно салдо од 35 поени. Транспаренси ги рангира државите според индексот на корупција од 0 до 100, при што високиот скор одразува мал индекс на перципирана корупција. Со постигнатите 35 поени, Македонија ја дели својата позиција на табелата со Босна и Херцеговина, Монголија и со Панама. Со тоа, од регионот Македонија и БиХ се најлошо рангирани земји на Балканот.

Падот на нашата земја на листата започна во 2014 година, кога земјата била бодувана со 45 поени. Оттогаш досега загубени се 10 поени, а падот на табелата е огромен.

Имено, корупцијата е само една од низата горки прашања за разрешување, кои се поставени пред Македонија во Поглавјето 24. Во оваа група пречки, галопирајќи прецизно, нашето општество, составено од институциите, а придружено од невладиниот сектор и од медиумите, треба да ги исполни бараните стандарди од Брисел за давање функционална правда на граѓаните, за гарантирање слобода и безбедност опфаќа, за ефективна гранична контрола, за надворешна миграција, азил, полициска соработка, за борба против организираниот криминал, за елиминирање на тероризмот, за намалување на трговијата со дрогата и непречено дејствување на правната држава во делот на судска соработка во кривичното и во граѓанското право.

Јасно е дека некои теми, по својата природа, се константни и ги имаат дури и посилните држави од нас, кои веќе се членки на Унијата, но има и такви, како што се прочистувањето на правосудството и битката за организираниот криминал, кои одамна можеа и требаше да бидат затворени, без, притоа, меѓународната јавност нам да ни ги посочи како услов.

Исправени пред бројни предизвици по крајот на минатата годината, која беше изедена од коронавирусот, и во која стагнираше секаква битка со корупцијата, сега ни е потребен барем малку оптимизам, но оптимизам темелен на реални очекувања, за што веќе требаше да бидат создадени услови.

Во 2020 година ниту една од шесте земји од Западен Балкан не напредуваше во европскиот процес на интеграција. Точно е дека можеа да сторат повеќе, но ова, сепак, го отвора прашањето дали самиот процес „функционира“ во ситуација кога повеќе земји не напредуваат со години и децении. Лошите потези на обете страни доведоа до меѓусебна недоверба, што се одразува во реформите, и се остави процесот коруптивните дејства и организираниот криминал да минат неказнети од никого.

Ваквите нешта, кои ни се т.н. суштинска карта за влез на „концертот“ наречен ЕУ, треба да произлезат од уверувањата, самодисциплината, самокритичноста, системот изграден врз принципи и, конечно, од подготвеноста да се игра според правилата, а не тие да се одбегнуваат и да се менуваат по потреба. Освен тоа, европските стандарди не се постигнуваат врз основа на краткорочни планови, акции или како веќе и да ги нарекуваат, туку врз трајни определби и сериозни и долгорочни стратегии. И ако властите навистина во оваа година сакаат да ги донесат дома европските вредности, како што најавуваат во своите говори, требаат да ги засукаат ракавите и да го исполнат ветеното, да ги спроведат реформите што одамна требаше да бидат започнати и во практика, а не само на хартија, и преку формирање на веќе неброените владини тела, органи, совети, управи, дирекции… Вака, целата приказна добива смисла, која фрла светло на надеж, дека преку битката со корупцијата ќе успееме да го затвориме најбитното поглавје и да си ја донесеме Европа пред практично и да станеме членови на Унијата.

 

Институционалните предизвици за ресоцијализација на странски терористички борци

Пишува: д-р Наталија Шикова, Меѓународен балкански универзитет

Неодамнешната изјава на премиерот Зоран Заев дека во Република Северна Македонија се спроведуваат највисоките стандарди за ресоцијализација на терористичките повратници е несообразна на реално постојните процеси. Програмите за рехабилитација, ресоцијализација и реинтеграција (РРР) досега не беа адаптирани за оваа специјална група осуденици, а тековниот Национален план е недостапен за јавноста. Од институционален аспект, капацитетите се слаби и несоодветни, а процесот е фрагментиран и нетранспарентен.

 

Соработката во областа – слобода, безбедност и правда е една од политиките на ЕУ што најбрзо се развива, но истовемено е и една од најконтроверзните, бидејќи го засега државниот суверенитет, а делувањето на безбедносните служби и размената чувствителни податоци може негативно да влијаат врз човековите слободи и права. Полициската соработка, покрај судската соработка во граѓански и во кривични предмети, има клучно значење за целата област – слобода, безбедност и правда (ОСБП) – опфатен со Поглавјето 24 од Acquis. Политиките поврзани со тоа поглавје се важни бидејќи го одразуваат функционирањето на принципот на владеењето на правото, граничната контрола, борбата против организираниот криминал и другите поврзани области.

ОСБП стана актуелна со воспоставувањето на заедничкиот пазар во ЕУ, но и поради безбедносните закани што ги надминуваат националните граници. Една од тие закани е феноменот на – странски терористички борци (СТБ) и нивните помагачи, односно лицата што отишле и се вратиле на европско тло од бојните полиња во Ирак или во Сирија – биле заробени или пак дошле доброволно, како и лицата кои нив ги регрутирале. Иако повеќето од националните правни системи предвидуваат значителни санкции во врска со овие терористички активности, сепак, СТБ и нивните помагачи претставуваат голем безбедносен ризик. Оттаму, за да се прекинат или за да се спречат тековните и идните појави со потенцијал за радикализација и за насилен екстремизам, неопходна е дерадикализација, како и примена на програми за рехабилитација, ресоцијализација и за реинтеграција (РРР) на осудените лица, односно на лицата што издржале затворска казна по оваа основа. Секако, неопходни се и институции подготвени да одговорат на овој предизвик.

Феноменот на СТБ не ја одмина Македонија, па од 2012 година наваму, околу 150 лица заминале во конфликтните подрачја од Сирија и од Ирак. Од нив, 76 се вратиле, 37 се убиени, а 17 сè уште се во конфликтните подрачја.  Од измените на Кривичниот законик во 2014 година, па сè досега, 16 СТБ повратници и помагачи ја отслужиле затворската казна, но не биле вклучени во никакви специјални програми за нивна РРР. Тековно, во македонските затворски институции има 13 СТБ и помагачи кои, според изречените судски пресуди, ќе ја издржат затворската казна до крајот на 2024 година. Иако во нашата земја постои општ став дека СТБ повратниците и нивните помагачи се сериозен ризик за пошироката заедница, сепак ова мислење не е генерално усвоено и споделено, посебно не меѓу директно засегнатите општински власти. Досегашните процеси на РРР за СТБ повратниците и за нивните помагачи не можеа да одговорат на реалните предизвици. Постојните програми беа несоодветни и не беа адаптирани кон оваа специјална група осуденици. Институционалниот капацитет во однос на ова прашање беше и е исклучително слаб, со недоволен кадар, кому му е неопходна итна конкретна обука во врска со овој проблем. Пристапот што се применуваше, барем од институционално стојалиште, беше изразито фрагментиран, затоа што институциите делуваа поединечно и неповрзано, а во него не беа вклучени сите релевантни општествени чинители, како  семејствата на СТБ, општините каде што живеат / потекнуваат или ќе се вратат, религиозните заедници, центрите за социјална работа, приватниот сектор, итн.. Оттаму, изјавата на Премиерот Заев дека во Република Северна Македонија се спроведуваат највисоките стандарди за ресоцијализација на терористичките повратници е – несоодветна. Иако од неодамна се промовираше Националниот план за РРР на повратници од странски војски и на членовите на нивните семејства, сепак тој план сè уште не е достапен за јавноста, а не смее да се заборави дека за да се достигнат РРР стандардите, неопходни се системски, одржливи и пред сè – инклузивни решенија.

Според последниот Извештај за напредокот на земјата, Република Северна Македонија во однос на борбата против организираниот криминал има законска рамка што во голема мерка е во согласност со европските стандарди. Постигнат е одреден напредок во борбата против тероризмот и во спречувањето / борбата против насилниот екстремизам, но мерките за антитероризам треба да продолжат. Северна Македонија има Национална стратегија за борба против тероризам (2018 г. – 2022 г.) и Национална стратегија за спречување насилен екстремизам (2018 г. – 2022 г.) и сродни акциски планови. Сепак, Извештајот за напредокот, укажува на потреба од посеопфатни напори за воспоставување механизми за рано идентификување на радикализацијата.

Во таа насока, неопходен е соодветен одговор, но нужно е соочување со институционалните недостатоци, како и отворена дебата за да се одговори на предизвиците. Тоа е исклучително важно за пристапниот процес кон ЕУ, но и за целокупната опшествена безбедност. Имено, Договорот од Лисабон утврдува дека заеднички надлежности постојат во областа на слободата, безбедноста и правдата, при што надлежностите на државите во врска со внатрешната безбедност се доминантни и заштитени со договори, а принципот на супсидијарност е централен. Сепак, во процесот на пристапување кон ЕУ, за нашата земја ќе се применува нов пристап, според кој основите (Fundamentals), меѓу нив и Поглавјето 24, ќе се отвораат во раните фази на преговарачкиот процес и ќе останат отворени сè до крајот на преговорите. За да се адресираат горенаведените предизвици во рамките на ПСБП, потребен е транспарентен пристап, адекватни административни капацитети, екипирање на институциите и обука на кадрите, како и современа техничка опрема. На европско ниво, постојат програми што обезбедуваат релевантна финансиска и техничка помош. Северна Македонија активно учествува во спроведувањето на контратерористичките иницијативи и добива финансиска помош преку Инструментот за претпристапување (ИПА), но недвосмислено е јасно дека освен посериозни институционални чекори, неопходно е и критичко преиспитување за de facto достигнување на стандардите.

 

 

 

 

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Извештај на Европол: Влијанието на Ковид-19 врз организираниот криминал во Европа

 

Во екот на вториот бран на вирусот корона, Европол го објави својот извештај насочен кон ефектите што ги има Ковид-19 врз организираниот криминал во Европа. Овој документ ги разгледува клучните развои во криминалот и на тероризмот од почетокот на пандемијата. Најпогодените области на криминална активност вклучуваат: компјутерски криминал, недозволено снабдување со фалсификувана и супстандардна стока, како и разни видови измами, често поврзани со организиран криминал насочен кон имот.

 

Влијанието на пандемијата врз организираните криминални групи

Според извештајот, се чини дека активностите спроведени од страна на организираните криминални групи (ОКГ) се  интензивираат. Како пример, насилството меѓу ОКГ се зголемува, што укажува на проширување на територијата и на криминалните дејности од страна на овие криминални групи за време на пандемијата. Европол забележа дека индивидуите и ОКГ беа брзи да ја експлоатираат кризата настаната од Ковид-19. Тие ги адаптираа своите дејности и начинот на работа кон новата ситуација.

 

Продажба на фалсификувана и супстандардна стока

Дистрибуцијата на фалсификувана и супстандардна стока е една од клучните криминални активности за време на пандемијата. Со почетокот на пандемијата, побарувачката за здравствени производи и санитарни производи (маски, ракавици, средства за чистење, средства за дезинфекција на рацете), како и опрема за лична заштита, значително се зголеми.

Дополнително, има значително зголемување на продажбата на супстандардни маски поради нивната задолжителна употреба на јавните простори и во јавниот превоз во некои од земјите членки на ЕУ. Овие производи најчесто пристигнуваат во Европа преку Кина, Малезија, Сингапур и преку Турција. Во август 2020 година европските царински агенции пресретнаа, запленија или вратија повеќе од 8,5 милиони маски без СЕ-сертификација. Трговијата со инфрацрвени термометри и гел за дезинфекција на рацете се зголемува.

Нелегалната продажба на такви производи значително се зголеми и преку интернет, преку разни онлајн-платформи и таквите шеми за измама се насочени кон поединци, компании, аптеки и лекари.

 

Сајбер-криминал

 

Како и обично, Европол забележа дека криминалците од областа сајбер-безбедност беа особено брзи во приспособувањето кон кризата со Ковид-19 и ги искористија тековните настани за да ја зголемат веројатноста за заразување жртви што бараат информации за вирусот на интернет. За таа цел тие ја искористија зголемената вознемиреност на поединците и побарувачката за информации за да таргетираат индивидуи. Од почетокот на пандемијата е забележано нагло зголемување на регистрирање домени (УРЛ) што го користат зборот „корона“ или „ковид“. Некои од почестите сајбер-напади се преку праќање фишинг-мејлови, кои имаат цел да собираат доверливи информации, како и преку дистрибуција на малвер (штетен софтвер) и малициозни апликации.

Еден од најголемите проблеми забележани во овој извештај е сексуалната експлоатација на децата или ширењето на CSAM  (child sexual abuse material) онлајн. Со оглед на тоа што децата поминуваат повеќе време на интернет поради различните рестрикции воведени од страна на владите поради пандемијата, зголемена е и побарувачката за CSAM, што претставува значителна закана. Иако е приоритет на полицијата, се појавија тешкотии да се измери сериозноста на заканата. Исто така, Европол има добиено извештаи дека малолетни лица биле мета на порнографија за време на хакирани разговори преку Zoom. Обидите за најави на блокирани страници за детска порнографија, исто така, се зголемија.

Организиран криминал насочен кон имот

Додека бројот на домашни кражби се намали по воведувањето на рестрикциите поради Ковид-19, со отпуштањето и намалувањето на мерките овие криминални дејности повторно се во пораст. Медицинските установи и аптеките се главна мета, бидејќи таму може да се најде медицинска опрема, санитарни и фармацевтски производи, кои беа многу барани низ целата Европска Унија. Покрај кражбата во продавници, има и зголемен број пријавени кражби на ненаселени комерцијални места и камиони. Физичките напади на банкомати продолжија да се случуваат и покрај мерките за самоизолација.

За повеќе информации можете да го преземете целосниот извештај овде.

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

 

Екстрадицијата како форма на судска соработка во кривичната материја во рамките на Европската Унија

Пишува: Лепосава Огњаноска, Коалиција „Сите за правично судење“

Лисабонскиот договор го истакнува значењето на формирањето „област на слобода, безбедност и правда“, како една од целите на ЕУ. Оваа област без внатрешни граници се заснова на слободното движење на лицата, што, во согласност со членот 3(2) од Договорот за ЕУ, се обезбедува во комбинација со соодветни мерки за контрола на надворешните граници, азил, имиграција и спречување и борба против криминалот. Неоспорно е дека отворените граници претставуваат голема придобивка во процесот на интеграција, но, од друга страна, доведуваат и до појава на нови форми на транснационален криминал и олеснување на неговото одвивање. Токму затоа, градењето на областа на слободата, безбедноста и правдата мора да биде придружено со судска соработка во кривичната материја што се заснова на принципот на заемно признавање на пресудите и судските одлуки и вклучува мерки за хармонизација на правните системи на државите членки. Оттаму, судската соработка ја зголемува довербата меѓу судските органи во државите членки и ја засилува внатрешната интеграција и остварувањето на заедничките вредности на кои се темели Унијата. Во таа насока, EUROJUST има значајна улога во подобрувањето на меѓусебната соработка и во координирањето на кривичните постапки.

Една од формите на злоупотреба на слободното движење на лицата во контекст на транснационалниот криминал е можноста за полесно движење на сторителите на кривични дела, односно нивно засолнување на територијата на друга држава, различна од онаа во која сториле кривично дело, што, пак, доведува до усложнување на процесот за навремено откривање, гонење и пресудување на криминалот, како и на извршувањето на правосилните одлуки со кои се изречени кривични санкции. Токму затоа, екстрадицијата претставува значаен инструмент на меѓународната соработка, а како таква е препознаена и во рамките на ЕУ. Екстрадицијата како постапка на предавање од една на друга држава на извршителот на определено кривично дело, под определени услови и во определена постапка, со цел во државата барател да се оствари процесот на гонење или извршување на кривичната санкција изречена за стореното кривично дело, е регулирана со Европската конвенција за екстрадиција на Советот на Европа, дополнета со четири протоколи, а е опфатена и со меѓународни конвенции што се однесуваат на најтешките форми на кривични дела.

Меѓутоа, за разлика од повеќето области од поглавјата 23 и 24, за кои европските стандарди не се содржани во acquis-от на Унијата, туку се воспоставени во актите на Советот на Европа и на други меѓународни организации, екстрадицијата како правен институт е регулирана и со соодветна правно-институционална рамка на ниво на ЕУ. Така, Советот на ЕУ на 13 јуни 2002 година усвои Рамковна одлука за европскиот налог за апсење (Framework Decision on European Arrest Warrant), со што се поедноставува постапката за прекугранично предавање на лица заради гонење или извршување на казна затвор или мерка притвор. Потерницата издадена од судски орган на една држава членка на ЕУ има правно дејство на целата територија на ЕУ, со што се воспоставува единствена јурисдикција врз основа на принципот на заемно признавање. По преземените мерки од државите членки на ЕУ, европскиот налог за апсење од 1 јануари 2004 година стана оперативен инструмент на соработка, кој го замени претходно развиениот систем со побрз и поедноставен механизам на предавање на бараните лица. Па, така, за разлика од традиционалниот режим на екстрадиција, европскиот налог за апсење се карактеризира со строги временски рокови за негово извршување; наместо условот кривичното дело да биде предвидено како такво и во двата правни системи, за него треба да биде предвидена затворска казна од најмалку три години во државата издавач на налогот; политичкото вмешување се избегнува на начин што одлуките ги донесуваат правосудните органи; вклучува процедурални гаранции и основите за одбивање се стриктно определени. Меѓусебната доверба на правосудните органи е клучна за неговото спроведување, при што во практиката се појавија значајни предизвици, кои беа адресирани и од Судот на правдата на Европската Унија.

Правно-институционален систем за соработка во кривични предмети во нашата држава континуирано се надградува и се усогласува со европските стандарди, воспоставенa e добра соработка со EUROJUST и Министерството за правда активно постапува по барања за екстрадиција. Сепак, спроведувањето на правдата во Република Северна Македонија во повеќе предмети поврзани со сериозни облици на организиран криминал и корупција против носители на високи функции наиде на пречки поради фактот што обвинетите, односно осудените лица во овие постапки подолго време стојат на списокот на лица за кои се бара екстрадиција. Неуспешните постапки за екстрадиција ги обележаа и предметите иницирани од Специјалното јавно обвинителство, при што лицата со напуштањето на државните граници успеаја да го избегнат соочувањето со правдата. Причините во еден дел се поврзани со начинот на подготвување на барањата и приложените докази, но, сепак, практиката покажува дека, иако екстрадицијата е правен институт и форма/инструмент на меѓународната судска соработка, подложна е на политички влијанија и интереси, имајќи предвид дека конечната одлука по барањата најчесто ја донесува министерот за правда, како претставник на извршната власт. Можноста за користење на европскиот налог за апсење во контекст на (идното) членство во ЕУ, влева надеж за надминување на овие проблеми, пред сè, во интерес на владеењето на правото.

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Критичната инфраструктура како критичен фактор во интеграциските процеси

Пишува: доц. д-р Весна ПОПОСКА, Меѓународен универзитет Визион

 

Сè поголемиот број напади на критичната инфраструктура и „креативноста“ во нивното изведување го поставуваат како легитимно прашањето како да се зголеми безбедноста без да се намали либералниот простор и слободата како вредност и цивилизациска придобивка.

Дефинирањето на критичната инфраструктура е различно за секоја држава или меѓународна организација, но генерално, критичната инфраструктура се определува како таква врз основа на исти или слични карактеристики. Постојат повеќе теории или пристапи кон тоа како да се издвои критичната инфраструктура, кои во себе опфаќаат различна методологија и критериуми, како што се: географскиот опфат на влијание на определен сегмент на критичната инфраструктура, значењето (национално, регионално, глобално) и времетраењето на неопходната заштита (постојано, повремено/привремено) Дополнително, за да се разбере концептот на критичната инфраструктура, многу е важно да се земе предвид секторската меѓузависност и тесната интеракција. Виталните сектори се меѓусебно поврзани и интерактивни, што доведува до создавање нови ранливости и критични точки. Ваквата меѓузависност може да се манифестира како физичка, кибернетска, географска и логичка. Во поглед на ефектите, оштетувањето или отстранувањето на различни сегменти од критичната инфраструктура има различен ефект врз државата и општеството во целина – некои можат да се санираат брзо, без поголеми последици, а кај некои и краткотраен прекин може да има драматични ефекти. Некои, пак, бидејќи се каскадно поврзани, се поважни за функционирањето на некои други што можат да имаат таков ефект. Оттука произлегува потребата да се изврши проверка при идентификувањето на секторите на критичната инфраструктура преку модел/симулација дали секторот исполнува определени критериуми. Со Европската програма за заштита на критичната инфраструктура од 2006 година, определени се вкупно 11 сектори: енергетика, нуклеарна индустрија, ИКТ, водоснабдување, храна, здравство, финансии, транспорт, хемиска индустрија, вселена, истражувачки постројки.

Европската Унија ја дефинира критичната инфраструктура преку Директивата 2008/114/EC, која ги повикува земјите членки да ги идентификуваат и да ги десигнираат европските критични инфраструктури, како и да извршат процена на потребата за подобрување на нивната заштита. Сите земји членки ја спроведоа Директивата преку воспоставување процес за идентификување и назначување европски критични инфраструктури во енергетскиот и во транспортниот сектор. Во самата Директива критичната инфраструктура е дефинирана како „средство, систем или дел од него лоциран во земјите членки, што е од суштинско значење за одржување на виталните општествени функции, здравјето, безбедноста, економската или социјалната благосостојба на луѓето и чие нарушувањето или уништување би имало значително влијание во земјата членка како резултат на неуспехот да се одржат тие функции“. Директивата посебно ја препознава европската критична инфраструктура (ЕКИ) како критична инфраструктура чие нарушување или уништување би имало трансгранични ефекти во земјите членки и која треба како таква да биде издвоена преку заедничка процедура. Директивата под „заштита на критичната инфраструктура“ ги подразбира „сите активности насочени кон обезбедување функционалност, континуитет и интегритет на критичните инфраструктури, со цел да се одврати, да се ублажи и да се неутрализира закана, ризик или ранливост“.

Во јуни 2020 година Европската комисија преку програмата Horizon 2020 алоцираше 38 милиони евра за истражување и развојот во делот на заштита на критичната инфраструктура и градење резилиентност, соочена со бројните терористички напади на витални локации низ европските метрополи.

Од истите причини, во моментов има иницијатива за измени во секторот и донесување нова директива, бидејќи квалитетот на живот и безбедноста на европските граѓани, како и функционалноста на единствениот пазар се високо зависни од функционална критична инфраструктура.

Со националната програма за апроксимација на законодавството за 2017 година, Република Северна Македонија имаше предвидено донесување закон за критичната инфраструктура, но од непознати причини тоа никогаш не беше реализирано. Со измените на законот за одбрана, заштитата на критичната инфраструктура е внесена само во делокругот на Владата како обврска, без понатамошни прецизирања. Секторите на критична инфраструктура во земјата, исто така, не се десигнирани, а не се поставени и прифатени и критериумите и европските стандарди во врска со материјата. Оваа проблематика е дополнително важна во контекст на стекнувањето полноправно членство во НАТО и обврските што произлегуваат не само од ЕУ туку и од Алијансата.

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Реакции по блокадата од Бугарија

Одлуката на Софија стави вето на отпочнувањето преговори со ЕУ за Северна Македонија предизвика лавината осуди и реакции, не само во земјава, туку и низ Европа. Барањата на Бугарија се оценуваат како неразумни и како рецидив од дамнешни времиња.

Премиерот Зоран Заев, во интервју за ТВ 21, истакна дека „Немаме алтернатива и ќе продолжиме кон ЕУ. Треба да продолжиме да правиме напори во духот на градење пријателство, не конфликти. Мене ми паѓа многу тешко, затоа што верувам дека тоа не е желба на бугарскиот народ и на премиерот Бојко Борисов, туку се политики во пресрет на избори. Да им дадеме шанса на деновите пред нас, постојат уште можности“. Според Заев, македонскиот јазик и национален идентитет не може да бидат предмет на преговори, затоа што правото на самоопределување е гарантирано со Повелбата на ОН и со Лисабонскиот договор, кој е уставна основа на ЕУ.

Претседателот Стево Пендаровски оценува дека бугарските барања се спротивни на европските вредности и оти воопшто не се содржани во Договорот за добрососедство потпишан во 2017 година. Во интервју за австриската ORF TV Пендаровски посочува дека истата политичка структура во Софија која го потпишала Договорот за добрососедство и која тогаш велела дека тоа е добар договор, сега со последните барања излегува од параметрите на тој Договор.

„Никаде во Договорот од 2017 година нема ниту една единствена буква, а не член, не пасус, не преамбула, каков било дел, кој зборува дека ние треба да дебатираме во рамки на билатералните разговори за етничкото потекло на нас, Македонците. Нема ниту една единствена буква, дел, член, што било кој вели дека ние мораме да преговараме со бугарската страна за тоа дали јазикот на кој сега зборувам е македонски или не, нагласува Пендаровски.

Гудрун Штајнакер, поранешна заменик-амбасадорка на Германија во Софија и поранешна амбасадорка во Скопје, во колумната „Кој ќе го сопре бугарскиот мобинг врз Северна Македонија?“ за Дојче Веле, пишува „Сојузната германска влада мора да го искористи претседателствувањето со ЕУ, да апелира врз разумот на бугарската влада, особено на „партискиот пријател“ во ЕНП, премиер и претседател на ГЕРБ, да си ја преземат својата одговорност кон Европа и полемиките околу историјата и јазикот да им ги препуштат на експертите. Наместо ова, Борисов и неговата политичка елита во Бугарија треба повеќе да се погрижат за тоа конечно да си ги завршат домашните задачи во борбата против корупцијата и криминалот.“

Уште еден поранешен германски амбасадор во Скопје и Софија, Клаус Шрамајер, смета дека Софија се изолираше и го изгуби не само своето влијание врз Скопје, туку и довербата на сите балкански земји, и пошироко.

„Софија мора да биде претпазлива со изјавата дека Македонија не е подготвена за преговори со ЕУ. На крајот на краиштата, прашањето за усогласеност со критериумите од Копенхаген може да се однесува и на Бугарија – нешто за што Брисел досега покажуваше повеќе од големо разбирање за земјата. За разлика од Советот на Европа и Венецијанската комисија. Политички, Скопје не може да ги исполни бугарските барања без да се откаже од својот идентитет и националното самосознание.“ пишува Шрамајер.

Весела Чернева, заменик-директор на Европскиот совет за надворешна политика (ECFR) и директор на софиската канцеларија на организацијата во интервју за бугарски „Капитал” нагласува „Блокирањето на која било земја кандидат за во ЕУ не се прави врз основа на историјата и идентитетот, туку врз основа на достигнувањата, како што е примената на европското законодавство и достигнувањето на европските стандарди. Бугарија ја внесува историјата во процесот на проширување, што би го направило практично невозможно или многу тешко за останатите балкански земји да напредуваат.“

Чернева потсетува дека постојат најмалку 11 билатерални спорови на Балканот. Земјите-членки можат да имаат тврдења за тоа како една земја го применува европското законодавство, како се прилагодува на европските стандарди и ова е основа за соодветно прекинување на преговорите или враќање кон одредено поглавје. “Поентата е дека тоа не се прави врз основа на историјата и идентитетот“ нагласува Чернева.

Како понатаму по ветото од соседна Бугарија?

По серијата најави, писма и официјални ставови, Бугарија стави вето на отпочнувањето преговори со ЕУ за Северна Македонија. На состанокот на министри од земјите членки на ЕУ, на 17 ноември 2020, Бугарија одби да го поддржи усвојувањето на долгоочекуваната преговарачка рамка за земјава.

Во своето образложение на оваа одлука, бугарската министерка за надворешни работи, Екатерина Захариева, истакна дека „Предлогот за одобрување не ги изразува бугарските барања и затоа не може да биде поддржан во моменталната форма… Ние инсистиравме во преговарачката рамка да бидат поставени три основни услови. Првиот е придржување до формулата за јазикот од 1999 година, временска рамка за имплементација на Договорот од 2017 и многу јасна определба дека нема да се поддржуваат претензиите за македонско малцинство во Бугарија. Овие услови сѐ уште не се вклучени.“

Одлуката на Бугарија нема поддршка од останатите земји членки. Ниту земја членка на ЕУ не го поддржува барањето на Бугарија да се вметне поглавје 35 во преговорите со Северна Македонија посветено на билатералните прашања, а голем број земји стравуваат дека Софија му наштетува на целиот регион со својот став.

Германскиот министер за Европа и претседавач со министерскиот состанок на ЕУ, Михаил Рот, по блокада порача дека ЕУ не се откажува да помогне да се надмине спорот помеѓу Скопје и Софија и до крајот на оваа година да се усвои преговарачката рамка.

Изненадувањето и разочараноста во Северна Македонија покренаа многу прашања и загриженост за европската иднина, како и за билатералните односи со соседна Бугарија. Сепак, не изостануваат изјавите и уверувањата од политичкиот врв дека земјава ќе продолжи со реформите и со зацртаната европска патека.

KОНКРЕТНИ ЧЕКОРИ И АКТИВНОСТИ ШТО РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА ГИ ПРЕЗЕМА ЗА ИМПЛЕМЕНТАЦИЈА НА ДИРЕКТИВИТЕ И РЕГУЛАТИВИТЕ ЗА САЈБЕР-БЕЗБЕДНОСТ НА ЕВРОПСКАТА УНИЈА

Пишува: д-р Димитар Богатинов, доцент на Воената академија „Генерал Михаило Апостолски“ – Скопје и претставник на Иницијативата за сајбер и корпоративна безбедност и кризен менаџмент – C3I Скопје

Во претходниот авторски коментар направивме краток осврт на директивите и на регулативите за сајбер-безбедност на Европската Унија. Во овој дел ќе бидат опфатени конкретните чекори и активности што Република Северна Македонија ги презема во делот на засилување на отпорноста од ризиците по сајбер-безбедноста, во согласност со директивите и регулативите на ЕУ.

Едни од главните активности се следниве:

Воспоставување Национален центар за одговор на компјутерски инциденти (MKD-CIRT) 

Во 2016 год. во рамките на Агенцијата за електронски комуникации се воспостави Национален центар за одговор на компјутерски инциденти, како официјална национална точка за контакт и координација во справувањето со безбедносните инциденти кај мрежите и информациските системи.

MKD-CIRT ја има следнава мисија:

  • да координира и да им помага/асистира на органите и на институциите од јавниот сектор во имплементацијата на проактивните услуги за намалување на ризикот од компјутерски безбедносни инциденти, како и при справувањето со инцидентите кога тие ќе се случат;
  • да спроведува активности за едуцирање и за подигање на свесноста кај граѓаните за негативните ефекти на сајбер-заканите и компјутерскиот криминал;
  • навремено да обезбедува совети за сите свои конституенти.

За исполнување на својата мисија MKD-CIRT има надлежност:

  • да ги покрива класифицираните и некласифицираните инфраструктури;
  • да реагира и да координира во случај на инциденти;
  • да спречува и да открива големи инциденти;
  • да ја подобрува координацијата меѓу владините чинители во рамките на управувањето и одговорот на инциденти.

 

Во последните неколку години тимот на MKD-CIRT работи во делот на организирање обуки за технички персонал, сајбер-натпревари, подигање на свеста за опасностите што демнат од интернетот, креирајќи мултимедијални курсеви, водичи/совети, видеа, софтвери за родителска контрола и сл., кои може да се најдат на следниве линкови:

Дополнително, една од можностите што ги нуди MKD-CIRT е пријавување на компјутерски безбедносен инцидент  и пријава на сомнителни пораки испратени по е-пошта.

 

Национална стратегија за сајбер-безбедност на Република Македонија 2018–2022

Националната стратегија за сајбер-безбедност на Република Македонија, која е донесена во јули 2018 година, е стратегиски документ, кој треба да служи како патоказ за развој на сигурно, безбедно, доверливо и отпорно дигитално окружување, поддржано од квалитетни капацитети, кои се базираат на доверба и соработка во полето на сајбер-безбедноста.

Петте цели на стратегијата за сајбер-безбедност (прикажани на следната слика) се состојат од пет клучни области и се наменети за зголемување на капацитетите за одбрана од сајбер-закани и за зголемување на безбедноста во сајбер-просторот во сите сектори и на сите нивоа.

 

Извор: Национална стратегија за сајбер-безбедност на Република Македонија 2018–2022

За секоја од целите се наведени и активности што треба да се преземат за нивно исполнување. На крајот се наведени чекорите, како и телата што се потребни за имплементација на стратегијата.

Националната стратегија за сајбер-безбедност е развиена во согласност со Стратегијата за сајбер-безбедност на Европската Унија и Политиката и заложбата за сајбер-безбедност на НАТО за обезбедување сигурно, безбедно, доверливо и отпорно дигитално опкружување, во корист на граѓаните, бизнисите и на јавната администрација.

 

Акциски план за сајбер-безбедност на Република Македонија 2018–2022

Акцискиот план ги вклучува главните активности потребни за засилување на националните капацитети за сајбер-безбедност. Структурата на Акцискиот план вклучува три активности со највисок приоритет. Овие активности ја поставуваат основата на сите последователни активности, поделени според пет цели, дефинирани во Националната стратегијата. Активностите со висок, среден и со низок приоритет се наведени под секоја од целите. За секоја активност се наведени задачи, предуслови, приоритет, одговорна институција, институции за соработка, извор на финансиски ресурси и временска рамка.

 

Извештај од процената на зрелоста на капацитетите за сајбер-безбедност во Северна Македонија, јули 2018

Овој извештај е преглед на капацитетите за сајбер-безбедност, според спроведеното истражување од страна на Глобалниот центар за капацитети за сајбер-безбедност  – Оксфорд Мартин, Универзитет во Оксфорд, Велика Британија. (Global Cyber Security Capacity Centre Oxford Martin School, University of Oxford, United Kingdom) и претставува добра основа за понатамошен развој на капацитетите за сајбер-безбедноста.

Извештајот ги опфаќа следниве пет области:

  • политика и стратегија за сајбер-безбедност;
  • сајбер-култура и општество;
  • образование, обука и вештини за сајбер-безбедност;
  • правни и регулаторни рамки;
  • стандарди, организации и технологии.

За секоја од нивните подобласти е зададено нивото на зрелост, согласно петте дефинирани нивоа, од почетното до динамичкото ниво. На крајот од секоја области има листа на препораки, кои може да се преземат за тие да се подобрат.

 

Извор: Извештај од процената на зрелоста на капацитетите за сајбер-безбедност во Северна Македонија

 

Според препораките од извештајот и директивата НИС, во последните години активно се работи во делот на правни регулативи, стандарди и сајбер-едукација. Еден конкретен пример е и реализацијата на две напредни НАТО-обуки за „Мрежна безбедност“ и „Процена на ранливоста на мрежите и намалување на ризиците“, кои се одржаа во периодот 27.1. –7.8.2020 година, а беа организирани од Воената академија, НАТО-школато од Оберамергау (NSO) и Морнаричката школа за постдипломски студии (NPS) од Монтереј, САД, а финансирани од програмата NATO SPS (наука за мир и безбедност). Обуките успешно ги завршија повеќе од 30 слушатели од 7 различни институции (МО/АРСМ, МВР, МИОА, МНР, МКД-ЦИРТ, АНБ, ДБКИ). Со ова дополнително се зголемуваат капацитетите во делот на приближување на капацитетите и регулативите на нивото на ЕУ, со што дополнително се помага во постигнување на стандардите и прием во Европската Унија.

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Бугарија со официјална блокада на нашиот пат кон ЕУ

На последниот состанок на амбасадорите во ЕУ, КОРЕПЕР, на 6 ноември 2020, бугарскиот амбасадор Димитар Цанчев ги пренел бугарските ставови. Неофицијално, според пишувањата во бугарските медиуми, кажал дека „Скопје“ практично ги блокирало преговорите со неговата земја и поради тоа на сите им било јасно оти Бугарија ќе ја запре соседната земја на патот кон ЕУ. Со тоа, во Брисел, не беше постигната согласност за усвојување на преговарачката рамка за почеток на пристапните преговори со Северна Македонија.

Цанчев на средбата рекол дека „таквата исклучителна солидарност на Европската комисија со земја кандидат е без преседан и ѝ прави лоша услуга“.

„Таквиот пристап на Европската комисија и нереално позитивните оценки кои нејзините експерти ги даваат за добрососедските односи само ја потврдуваат оправданоста на нашето барање да има одделно преговарачко поглавје за да може државите членки да имаат свој глас во изготвувањето на тие оценки, со оглед на необјективноста на Комисијата“, го пренесува бугарскиот „Медијапул“ излагањето на Цанчев.

Доцна попладнето на 6 ноември и бугарското МНР со официјално соопштение ја информирало Европската Комисија дека не може да ја прифати предложената нацрт-рамка за преговори за Северна Македонија и нацрт-декларацијата, бидејќи не ги дава потребните гаранции за исполнување на условите поставени од Бугарија.

Премиерот Зоран Заев смета дека Бугарија со блокадата на усвојување на преговарачката рамка го прекршила членот 2 од Договорот за добрососедство, во кој се вели дека соседот треба да и помага на Северна Македонија на патот кон членството од Европската Унија.

Претседателот Стево Пендаровски, во интервјуто за „360 Степени“, не гледа многу оптимизам во развојот на настаните.

„Јас имав изминативе денови разговори и со германскиот претседател и со бугарскиот претседател. Од сето она што го склопувам како информација и од нашата мисија во Брисел и од нашите пријатели кои не се малку во Европската унија, е дека Бугарија во овој момент делува како да тврдо решена да постави блокада на нашиот пат кон ЕУ. Не би сакал да прејудицирам, бидејќи тие го одложија Советот за општи работи за 17 ноември, што значи има десетина дена во кои може да се најде заедничка солуција“, вели Пендаровски.

Министерскиот совет на ЕК на кој ќе се носи одлуката околу утврдувањето на преговарачката рамка за Северна Македонија е одложен за 17 ноември.

Преговори со ЕУ – Информативно едукативни сесии за студенти

Евротинк, во партнерство со НВО Инфоцентар, преку платформата Зум одржа три информативно едукативни сесии за студенти од втора, трета и четврта студиска година на три универзитети.

Не сесиите, насловени „Демистификација на претпристапните преговори со ЕУ и новата преговарачка методологија“ учествуваа вкупно седумдесет и двајца студенти и професори од правните факултети при Меѓународниот Славјански Универзитет „Гаврило Романович Державин“, Универзитетот „Св. Климент Охридски“ во Битола и Меѓународниот универзитет Визион.

На сесиите имаа можност да се запознаат со основите на пристапните преговори и новата преговарачка методологија на ЕУ, како и со капацитетите на ресурсната платформа eu.org.mk која нуди можност за идентификување на релевантни елементи и извори на информации, податоци и видеа во врска со Европската Унија.

Информативно едукативните сесии се организираат во рамките на проектот „MK&EU – НАУЧИ, СПОДЕЛИ, ВКЛУЧИ СЕ!”, кој го спроведуваат НВО Инфоцентарот и Центарот за европски стратегии – Евротинк, како дел од програмата CIVICA MOBILITAS, финансирана од Швајцарската агенција за развој и соработка (СЦД), кој го спроведуваат НИРАС од Данска, Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС) и ФЦГ Шведски развој АБ (ФЦГ Шведска).

Сесиите продолжуваат за претставници од граѓанскиот сектор, заинтересирани граѓани, новинари и одлучувачи.

Краток осврт на директивите и регулативите за сајбер-безбедност на Европската Унија

 

Пишува: д-р Димитар Богатинов, доцент на Воената академија „Генерал Михаило Апостолски“ – Скопје и претставник на Иницијативата за сајбер и корпоративна безбедност и кризен менаџмент – C3I Скопје

 

Во денешницава државите, организациите, како и луѓето се сè повеќе зависни од употребата на интернетот и на технолошките придобивки. Од една страна, тие влијаат на целокупниот напредок на општеството преку подобрување на образованието и науката, индустријата, економијата, начините на комуникација, здравството, административните услуги итн. или, генерално гледано, го подобруваат начинот на живот. Од друга страна, интернетот и технолошките придобивки претставуваат сериозна закана во економска и политичка смисла или, генерално, тие се канал/извор за сигурносна и безбедносна закана по целокупното општество.

Согледувајќи ја важноста на сајбер-безбедноста, Европска Унија (ЕУ) во 2016 година ја донесе Директивата за безбедност на мрежи и информациски системи (Директива НИС), која е првиот инструмент што е насочен кон засилување на отпорноста на ЕУ кон ризиците за сајбер-безбедноста. Во институционална смисла, најважна е улогата на ЕНИСА – Агенцијата на ЕУ за сајбер-безбедност. Од 2019 год. на сила е и Актот за сајбер-безбедност, кој ја редефинира и ја засили улогата на ЕНИСА.

 

Директива за безбедност на мрежи и информациски системи (Директива НИС) – Directive on Security of Network and Information Systems (NIS Directive)

 Директивата претставува прв инструмент што е насочен кон засилување на отпорноста на ЕУ кон ризиците за сајбер-безбедноста. Директивата промовира култура на управување со ризик меѓу компаниите или другите ентитети што обезбедуваат услуги, односно „операторите на есенцијални услуги“ (Оperators of essential services).

Во согласност со членот 5(2), критериум за идентификување на „оператори на есенцијални услуги“ е операторите да се субјекти што обезбедуваат услуги кои се неопходни за одржување на критичните општествени и/или економски активности во државите и нивното функционирање да биде зависно од мрежните и од информациските системи.

Операторите може да бидат приватни бизниси или јавни субјекти што имаат важна улога во обезбедувањето безбедност во здравството, транспортот, енергијата, банкарството и во инфраструктурата на финансискиот пазар, дигиталната инфраструктура и во водоснабдувањето.

Овие ентитети се должни да преземат соодветни и пропорционални технички и организациски мерки за да управуваат со ризиците за нивната безбедност на мрежните и на информациските системи и да ги известат надлежните органи за сериозните инциденти.

Во согласност со членот 114 од Договорот за функционирање на Европската Унија, целта на оваа директива е да обезбеди континуитет на обезбедувањето услуги и на тој начин да овозможи правилно функционирање на економијата и на општеството на Унијата.

За таа цел Директивата предвидува конкретни мерки за засилување на вкупното ниво на компјутерска безбедност во ЕУ преку:

  • воспоставување и опремување соодветни тимови за одговор на компјутерски безбедносни инциденти (CSIRT) и надлежен национален НИС авторитет;
  • соработка преку формирање т.н. Група за соработка, која има цел да ја поддржи и да ја олесни стратегиската соработка и размената на информации меѓу земјите членки;
  • воспоставување CSIRT-мрежа за да се промовира брза и ефективна оперативна соработка за специфични инциденти во областа на сајбер-безбедноста и споделување информации;
  • секторите што се идентификувани од земјите членки како оператори на основни услуги, а кои се од витално значење за економијата и за општеството, мора да преземат соодветни безбедносни мерки и да го известат за сериозните инциденти релевантниот национален орган. Исто така, клучните даватели на дигитални услуги (пребарувачи, услуги во облак-компјутер и сл.) ќе мора да ги почитуваат барањата за безбедност и известување според Директивата НИС.

Од оваа директива е произлезен и т.н. “NIS Directive tool”, кој е од креиран од ЕНИСА (Агенцијата за сајбер-безбедност на Европската Унија), наменет за операторите на есенцијални услуги (ОЕС), кои можат да ја користат оваа алатка за да ги мапираат своите сопствени стандарди според предложените безбедносни мерки, овозможувајќи процена на своите практики за безбедност на информациите наспроти условите усвоени од Групата за соработка.

Директивата е усвоена од Европскиот парламент на 6 јули 2016 година, а по нејзиното влегување во сила во август 2016 година, земјите членки имале рок до 9 мај 2018 година да ја вметнат во своите национални закони и да се усогласат со нејзините одредби. Дополнително, земјите членки имале задача да ги дефинираат и да ги идентификуваат „операторите на есенцијални услуги“ во своите држави.

 

ЕНИСА – ENISA

ЕНИСА е агенција што е креирана во 2004 година,  а нејзина примарна цел е достигнување на високо ниво на сајбер-безбедност низ цела ЕУ и Европа. Таа е предводник во сајбер-политиката на ЕУ и има клучна улога во дефинирање на услугите, процесите и сертифицирање на дигиталните производи. Преку споделување знаење, процена на ризиците, градење капацитети и подигање на свеста, ЕНИСА работи заедно со земјите членки и телата на ЕУ за засилување на довербата во поврзаната економија, за засилување на отпорноста на инфраструктурата на Унијата и ѝ помага на Европа да се подготви за сајбер-предизвиците на иднината.

 

Акт за сајбер-безбедност – Cybersecurity Act

Актот за сајбер-безбедност од 2019 г. ги редефинираше целите, задачите и организациската структура на ЕНИСА и ја засили нејзината улога преку посилни надлежности, нови задачи и зголемени ресурси.

Според овој акт, ЕНИСА има клучна улога во воспоставувањето и во одржувањето на рамката за сертифицирање на дигитални производи, услуги и процеси преку подготвување техничка основа за специфични шеми за сертифицирање и информирање на јавноста за шемите за сертификација, како и за сертификатите издадени преку посебна веб-страница.

Исто така, ЕНИСА има мандат да ја зголеми оперативната соработка на ниво на ЕУ, помагајќи им на земјите членки на ЕУ што ќе побараат помош за справување со сајбер-безбедносни инциденти и поддршка во координацијата на ЕУ во случај на големи прекугранични сајбер-напади и кризи.

 

Република Северна Македонија, која го очекува почетокот на пристапните преговори, веќе од претходно има отпочнато со приспособување на националните закони и градење капацитети во делот на сајбер-безбедноста во согласност со директивите и актите на ЕУ. Еден од главните чекори што се преземени е воспоставувањето Национален центар за одговор на компјутерски инциденти, (MKD-CIRT), како и креирање на Националната стратегија за сајбер-одбрана, која се донесе во 2018 година. Со почетокот на преговорите, покрај усогласувањето со правото на ЕУ, државата ќе мора значително да вложува во изградба на капацитетите на институциите и на приватните ентитети за спроведување на стандардите за сајбер-безбедност, како и превенција и откривање сајбер-криминал.

 

 

Овој текст е изработен во рамките на проектот „Нетрасиран пат: Граѓански ангажман во образованието, истражувањето и мониторингот поврзан со Поглавјето 24”, спроведен од ЕВРОТИНК – Центар за европски стратегии, а финансиски поддржан од Балканскиот фонд за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на САД и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград. Гледиштата изразени во оваа публикација се на авторот и не ги одразуваат секогаш гледиштата на Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград, Балканскиот фонд за демократија и Германскиот Маршалов фонд на САД или на нивните партнери.

Повик за учество на информативни сесии за ГРАЃАНСКИ ОРГАНИЗАЦИИ и ЗАИНТЕРЕСИРАНИ ГРАЃАНИ за демистификација на претпристапните преговори со ЕУ и новата преговарачка методологија.

Датум: 04.11.2020, 11:00 часот.
Ако сакате да дознаете повеќе за процесот на ЕУ преговори и што носи новата преговарачка методологија, пријавете се на повикот на следниот линк: